Siết tiền kiểm an toàn thực phẩm: Doanh nghiệp “kẹt” cửa khẩu, nguy cơ ách tắc trở lại

Thủ tục chồng tầng, doanh nghiệp “mắc cạn”

Theo phản ánh của nhiều hiệp hội, những thay đổi lớn trong thực thi chính sách an toàn thực phẩm tại Nghị định 46 và Nghị quyết 66 đang tạo ra một “cú sốc thủ tục” đối với hoạt động nhập khẩu thực phẩm.

Siết tiền kiểm an toàn thực phẩm: Doanh nghiệp “kẹt” cửa khẩu, nguy cơ ách tắc trở lại. Ảnh: HA

Điểm nghẽn đầu tiên nằm ở kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu.

Nếu như trước đây, theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP, doanh nghiệp được phân luồng kiểm tra (giảm, thường, chặt), nhiều nhóm hàng như nguyên liệu, phụ gia, bao bì phục vụ sản xuất nội bộ được miễn kiểm, thì Nghị định 46 chuyển sang kiểm tra gần như toàn bộ. Hình thức “kiểm tra thường” nay không còn đơn thuần là kiểm hồ sơ mà phải kèm kiểm nghiệm chỉ tiêu. Doanh nghiệp chỉ được chuyển sang kiểm giảm sau ít nhất 3 lô đạt yêu cầu.

Đáng chú ý, quy trình kiểm tra bị kéo dài thêm một tầng: từ mô hình 2 cấp sang 3 cấp, với sự tham gia của UBND tỉnh, cơ quan kiểm tra nhà nước và cơ sở kiểm nghiệm. Việc xác định chỉ tiêu, lấy mẫu, trả kết quả đều phải đi qua nhiều đầu mối, khiến thời gian thông quan kéo dài thêm nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần.

Song song đó, yêu cầu hồ sơ tăng mạnh. Không chỉ thành phẩm, mà cả nguyên liệu, phụ gia, bao bì, vật liệu tiếp xúc với thực phẩm đều phải công bố hoặc đăng ký hợp quy mới được nhập khẩu. Một số biểu mẫu mới còn đòi hỏi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, loại giấy mà nhà sản xuất nước ngoài không thể có.

Ở khâu đăng ký sản phẩm, Nghị quyết 66 tiếp tục đẩy cao “ngưỡng vào thị trường”.

Hồ sơ đăng ký bản công bố sản phẩm tăng từ 6 mục, 7 nội dung lên 9 mục, 74 nội dung, gần tương đương thủ tục đăng ký thuốc. Thời gian xử lý đăng ký kéo dài tới 90 ngày, gấp hơn 10 lần trước đây. Phiếu kiểm nghiệm phải theo mẫu trong nước, loại bỏ phần lớn kết quả từ phòng thí nghiệm quốc tế. Nhiều nhóm thực phẩm bổ sung, thực phẩm đặc biệt còn phải bổ sung HACCP, ISO, GMP hoặc tương đương.

Đáng lo ngại hơn, toàn bộ giấy tự công bố và giấy đăng ký hiện hành sẽ hết hiệu lực sau 12 - 24 tháng, buộc doanh nghiệp phải làm lại từ đầu theo quy định mới, trong khi chưa có cơ chế chuyển tiếp rõ ràng cho các hồ sơ đang thẩm định.

Thực tế này khiến hàng loạt lô hàng thực phẩm ùn ứ tại cửa khẩu trong thời gian qua, buộc Chính phủ phải ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP tạm ngưng hiệu lực một số quy định để “giải cứu” thị trường. Quyết định được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao vì đã tháo gỡ kịp thời cho hàng trăm nghìn tấn thực phẩm mắc kẹt tại cảng.

Tuy nhiên, các hiệp hội cảnh báo: đây mới chỉ là giải pháp tình thế. Nếu Nghị định 46 và Nghị quyết 66 không được sửa căn cơ, nguy cơ ách tắc quay trở lại sau ngày 15/4/2026 là rất rõ ràng.

Đơn giản hóa quy trình kiểm tra nhà nước

Từ thực tiễn trên, các hiệp hội đề xuất sửa Nghị định 46 theo hướng đơn giản hóa quy trình kiểm tra nhà nước còn một bước, miễn công bố hợp quy đối với phụ gia, chất hỗ trợ chế biến, dụng cụ và bao bì nhập khẩu phục vụ sản xuất nội bộ.

Doanh nghiệp cũng kiến nghị được sử dụng các chứng nhận quốc tế như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000… thay cho giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, nhằm tránh phát sinh rào cản kỹ thuật và tiệm cận thông lệ toàn cầu.

Với Nghị quyết 66, các hiệp hội đề nghị phân loại đăng ký bản công bố sản phẩm theo mức độ rủi ro, giảm chồng chéo thủ tục, đặc biệt với nhóm sản phẩm cho trẻ em; cho phép tiếp tục xử lý các hồ sơ tự công bố còn hiệu lực trong thời hạn chuyển tiếp 12 tháng; đồng thời có chỉ đạo thống nhất trên phạm vi cả nước để tránh tình trạng “mỗi địa phương hiểu một cách”.

Về dài hạn, EuroCham khuyến nghị cần sửa Luật An toàn thực phẩm trước, sau đó mới ban hành nghị định hướng dẫn mới; tiếp tục áp dụng Nghị định 15 trong thời gian chuyển tiếp và tăng cường hậu kiểm.

Theo đại diện các hiệp hội, muốn bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách bền vững, chính sách không thể dựa vào tiền kiểm đại trà mà cần chuyển sang mô hình quản lý rủi ro, áp dụng các hệ thống kiểm soát hiện đại từ “trang trại đến bàn ăn”, đẩy mạnh số hóa dữ liệu và xử phạt nghiêm các hành vi vi phạm.

Đây cũng là con đường mà nhiều quốc gia đã lựa chọn, vừa bảo đảm an toàn thực phẩm, vừa không làm gián đoạn chuỗi cung ứng và kìm hãm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.